TS. Nguyễn Thị Ngọc Điệp



Nghiên cứu về biểu tượng là lĩnh vực đã và đang được các nhà khoa học thuộc nhiều ngành khác nhau quan tâm đến. Thế giới các biểu tượng nói chung thực sự đã đóng một vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của con người từ xưa đến nay ở khắp mọi miền trên trái đất. Các biểu tượïng góp phần làm nên bộ mặt của một nền văn hóa ở những đường nét cơ bản nhất. Đó là một thế giới có sức hấp dẫn đặc biệt do nó quy tụ nhiều tính chất dường như đối lập nhau: vừa hiển hiện, vừa tiềm ẩn; vừa bộc lộ, vừa che giấu; vừa rõ ràng, vừa mông lung … Sự tác động, các mối quan hệï giữa thế giới biểu tượng và thế giới con người, những ý nghĩa hàm ẩn mà biểu tượng khơi gợi ra như một quy ước thẩm mỹ của cộng đồng … là những vấn đề lý thú mà người ta vẫn mong muốn có thể lý giải được nhờ vào những nỗ lực của tư duy lô-gich.



Thời gian gần đây, hệ thống biểu tượng nghệ thuật trong ca dao đã thu hút được khá nhiều sự chú ý của các nhà nghiên cứu. Ngày càng có nhiều hơn những khám phá, phát hiện mới, độc đáo từ thế giới biểu tượng. Các tín hiệu thẩm mỹ này đang dần dần được đánh giá đúng với những giá trị vốn có của chúng. Trong phạm vi bài viết này, chúng tôi xin được giới thiệu đôi nét về nhóm biểu tượng hoa trong ca dao người Việt. Đây là nhóm biểu tượng xuất hiện với tần số cao trong sinh hoạt ca hát dân gian. Theo thống kê sơ bộ của chúng tôi, qua bốn tư liệu (1), có đến 615 lần các biểu tượng này đã được sử dụng. Cùng với các biểu tượng khác, nhóm biểu tượng hoa đã đem lại cho người tiếp nhận những ấn tượng sâu sắc, thú vị về bản chất thẩm mỹ của loại thơ ca dân gian đặc biệt này.



Biểu tượng nghệ thuật trong ca dao là những kí hiệu ngôn ngữ được lặp đi lặp lại nhiều lần, có khả năng biểu hiện những ý nghĩa sâu xa. Biểu tượng ca dao là những hình ảnh đã được dân gian chọn lọc trong sử dụng và được thử thách qua nhiều năm tháng, thể hiện đậm nét những đặc trưng truyền thống của folklore. Con cò, con bống, hạt mưa, ngọn đèn không tắt, chiếc áo rách, tấm gương mờ … là những biểu tượng quen thuộc trong ca dao.



Qua thực tế khảo sát, chúng tôi nhận thấy có thể tập hợp biểu tượng thành những nhóm khác nhau, mỗi nhóm bao gồm các biểu tượng có liên hệ gần gũi với nhau (do được tạo thành từ cùng một loại sự vật, hiện tượng). Các biểu tượng cùng nhóm được phân biệt bằng những khía cạnh, sắc thái, quan hệ khác nhau ở cái biểu đạt, dẫn đến sự khác nhau trong cái được biểu đạt, hoặc được phân biệt bởi những kết cấu sóng hợp không giống nhau từ một sự vật, hiện tượng trung tâm.



Ví dụ:

- Nhóm biểu tượng rồng có các biểu tượng: rồng- tiên, rồng - phụng, rồng - mây …

- Nhóm biểu tượng tằm có các biểu tượng: tằm - dâu, tằm - nhện, tằm - tơ …

- Nhóm biểu tượng cá có các biểu tượng: cá mắc lưới, cá - nước, cá - chim, cá - người câu cá …



Nhóm biểu tượng hoa đã được hình thành với nhiều biểu tượng: hoa, hoa đào, hoa hồng, hoa sen, hoa mai, hoa lý, hoa phù dung, hoa búp, hoa nở, hoa thơm, hoa đang thì, hoa tàn, hoa thơm mất nhị, hoa rơi, hoa - người hái hoa, hoa sen -hồ, hoa sen -bèo, hoa - bướm …



Tuy được xếp cùng một nhóm, nhưng các biểu tượng trên mang những ý nghĩa không hoàn hoàn giống nhau.



- Hoa nhài: người con gái với cái đẹp, cái duyên kín đáo, thầm lặng (2).

- Hoa sen: người con gái đẹp đẽ, cao quý.

- Hoa phù dung: người con gái có sắc đẹp nhưng chóng phai tàn.

- Hoa búp: người con gái chưa có chồng.

- Hoa nở: người con gái đã có chồng.

- Hoa tàn: người con gái tàn tạ.

- Hoa thơm mất nhị: người con gái không còn thanh tân.

…



Trên cơ sở một nét nghĩa chung phổ biến là biểu thị cho người con gái, mỗi biểu tượng lại thể hiện những nét nghĩa, những sắc thái ý nghĩa khác biệt nhau, không trùng lắp, phục vụ đắc lực cho nhu cầu giãi bày tâm tư, tình cảm của dân gian ở nhiều khía cạnh trong đời sống hàng ngày. Xuất phát từ những quan sát của dân gian về thế giới hoa cỏ trong thiên nhiên, các biểu tượng trên đã được hình thành. Mỗi loài hoa với những tính chất, đặc điểm không giống nhau, hay cùng một loài hoa nhưng ở các trạng thái khác nhau … đã gợi cho dân gian những liên tưởng phong phú, đa đạng về đời sống con người.



Cũng cần chú ý thêm là mỗi biểu tượng nhiều khi không chỉ có một nghĩa. Trong quá trình sử dụng, dân gian không ngừng mở rộng đối tượng nhận thức qua các biểu tượng, vì vậy, các tín hiệu thẩm mỹ này thường mang tính đa nghĩa.



Biểu tượng hoa sen chỉ người con gái đẹp:

- Búp hoa sen lai láng giữa hồ,

Giơ tay muốn bẻ sợ trong chùa có sư

- Có sư thì mặc có sư,

Giơ tay anh bẻ có hư anh đền.

(TL II (1) – tr. 240)



Nhưng cũng được dùng để biểu thị những con người cao quý nói chung:

- Hoa sen sao khéo giữ màu,

Nắng nồng không nhạt, mưa dầu không phai.

(TL I – tr. 1095)



Hoa tàn: người phụ nữ không còn xuân sắc hoặc người phụ nữ không còn thanh tân; hoa nở: người con gái đương thì, đẹp đẽ, trẻ trung hoặc người con gái đã có chồng …



Mỗi biểu tượng trong ca dao lại có nhiều biến thể khác nhau. Trong từng văn cảnh cụ thể, cấu trúc ngôn ngữ của biểu tượng có thể biến đổi nhưng ý nghĩa biểu đạt thì không đổi, mà chỉ được bổ sung bằng các nét nghĩa phụ làm phong phú thêm cho nét nghĩa cơ bản



- Biểu tượng hoa tàn có các biến thể: hoa úa, hoa xàu nhị úa, hoa gãy cành …

- Biểu tượng hoa thơm mất nhị có các biến thể: hoa thơm mất tuyết, hoa đã hết nhụy…

- Biểu tượng hoa - bướm có các biến thể: bướm chờ hoa, bướm say hoa, bướm lượn vườn hoa, bướm chào hoa, bướm phụ bạc hoa …



Nhờ vào các biến thể này, biểu tượng không bị khô cứng, sáo mòn mà luôn được biến đổi một cách linh hoạt. Nói khác đi, ở mỗi biểu tượng vừa có những yếu tố bất biến, vừa có những yếu tố khả biến. Các yếu tố bất biến khiếân biểu tượng mang giá trị của công thức. Các yếu tố khảø biến đem lại cho biểu tượng sự tươi mới, đa dạng. Công thức biểu tượng tồn tại được là nhờ vào sự kết hợp chặt chẽ giữa hai yếu tố trên.



Giữa sự vật và ý nghĩa thẩm mỹ của nó luôn có một mối quan hệ nhất định. Bản thân sự vật tự nó chưa mang ý nghĩa biểu tượng. Ý nghĩa này chỉ có khi con người khoác lên cho nó dựa trên những mối liên hệ mật thiết với tên gọi, hình dáng, thuộc tính, phẩm chất nào đó của sự vật. Điều này cũng có nghĩa là ở một sự vật có thể tồn tại nhiều khía cạnh, phương diện có khả năng khơi gợi những liên tưởng thơ ca. Khi xây dựng biểu tượng, nghệ nhân dân gian đã qua sự chọn lựa, sàng lọc từ sự vật một hoặc một số khả năng gợi liên tưởng nào đó, tạo ra cho sự vật những ý nghĩa mới. Những nét nghĩa này được sử dụng nhiều lần, được tập thể công nhận và trở thành nghĩa biểu tượng. Khi ấy, người ta hiểu ý nghĩa của biểu tượng theo một thứ phản xạ được xây dựng bằng thói quen, bằng quy ước văn hóa của cộng đồng. Muốn hiểu được đầy đủ, trọn vẹn ý nghĩa của biểu tượng, cần có vốn sống, vốn văn hóa, vì mỗi biểu tượng đều có một tầng nền lịch sử - xã hội - văn hóa riêng của nó (3).

Như vậy, biểu tượng ca dao không phải là cái biểu đạt (CBĐ) cũng không phải là cái được biểu đạt (CĐBĐ). Thực chất biểu tượng là mối quan hệ giữa CBĐ và CĐBĐ. Mối quan hệ này được tạo thành bằng các liên tưởng thơ ca. Các liên tưởng thơ ca làm nhiệm vụ bắc cầu, gắn kết CBĐ và CĐBĐ lại với nhau thành một thể thống nhất. Nền tảng của những liên tưởng này lại chính là các phạm trù tồn tại ở CBĐ và CĐBĐ.



Ví dụ: - Hoa thơm -------------> Người tốt

(phạm trù phẩm chất)

- Sông sâu -------------> Lòng người khó hiểu

(phạm trù kích thước)



Các phạm trù này thường có gốc từ CBĐ. Cơ sở, chất liệu của các liên tưởng thơ ca phần nhiều là các phạm trù ở CBĐ vì CBĐ là hữu hình, là tác nhân khơi gợi những suy nghĩ, những xúc cảm của con người.



Từ những bông hoa cụ thể trong đời sống cho đến những bông hoa biểu tượng trong ca dao là cả một quá trình quan sát, trải nghiệm, tích lũy … lâu dài của dân gian. Để thể hiện nghĩa biểu tượng, hoa được đặt trong nhiều mối quan hệ, nhiều khía cạnh:



- Hoa trong quan hệ với con người: hoa - người cầm, hoa - người lượm, hoa - người đi đường, hoa - người trồng, hoa - người hái, hoa - người bán, hoa - người mua, hoa - người tìm hoa, hoa - người đeo hoa …

- Hoa trong quan hệ với môi trường tự nhiên: hoa - đất, hoa - nơi trồng, hoa - sương, hoa - nắng, hoa - mưa, hoa - trăng …

- Hoa trong quan hệ với vật chứa đựng: hoa - lá gói, hoa - chậu, hoa - bình …

- Hoa trong quan hệ với các bộ phận khác của cây: hoa - cây, hoa - cội, hoa - trái, hoa - gai …

- Hoa với những giai đoạn sinh trưởng và héo tàn: hoa búp, hoa nở, hoa đang thì, hoa tàn, hoa hết nhụy, hoa rơi …

- Hoa với ong, bướm: hoa - ong, hoa - bướm

- Hoa thuộc các loài khác nhau: hoa lý - hoa sen, hoa lý - hoa đào, hoa lý, hoa lài - hoa khoai…



Sự vật (bông hoa) ở đây đã được đặt trong nhiều mối dây liên hệ phức tạp như chính bản thân chúng khi tồn tại trong đời sống tự nhiên. Từ cách làm này, dân gian đã tinh tế phát hiện ra những nét tương đồng giữa thế giới các loài hoa và thế giới con người. Có thể khái quát thành một số phạm trù cơ bản đã làm nền tảng cho các mối liên tưởng thơ ca hình thành nhóm biểu tượng hoa, đó là các phạm trù: màu sắc, hương vị, trạng thái, môi trường sinh trưởng, giá trị sử dụng …



Cùng với các biểu tượng khác trong ca dao, nhóm biểu tượng hoa cũng mang giá trị thẩm mỹ rõ rệt. Bên cạnh những lần xuất hiện với lớp nghĩa đen thuần túy, trong nhiều trường hợp, các loài hoa còn được dân gian khoác cho lớp nghĩa biểu tượng. Trong các sự vật được người xưa chọn làm biểu tượng cho người phụ nữ: chim, cá, hoa, trăng, liễu, đào, con bống, bến nước … có lẽ hoa là sự vật được sử dụng phổ biến hơn cả. Với tư cách là những mô –típ, những công thức truyền thống trong văn bản văn học dân gian, các biểu tượng hoa cũng có những tác động nhất định đến các thành tố khác của thi pháp ca dao như: ngôn ngữ, đề tài, chủ đề, kết cấu, cấu tứ, nhân vật … Một ví dụ nhỏ để qua đó thấy được chức năng của biểu tượng là lối trò chuyện bằng các biểu tượng hoa trong ca dao. Qua các đơn vị ca dao được khảo sát, chúng tôi nhận thấy rằng dù là ở kết cấu đối thoại một vế:



- Anh đừng ham bông quế, bỏ phế bông lài,

Mai sau quế rụng bông lài thơm lâu

(TL III – tr.162)

- Hoa thơm, thơm lửng thơm lừng,

Dặn con ong kia đừng chơi nhởi,

Dặn con bướm đừng xôn xao

(TL I –tr.1099)



hay ở kết cấu đối thoại hai vế:

- Chiều chiều bướm đậu vườn hoa,

Có cho bướm đậu hay lùa bướm đi?

- Bướm đậu ai dám lùa đi,

Vườn hoa thêm đẹp, người thì có đôi.

(TL I- tr.593)



- Thôi thôi buông áo em ra

Để em đi bán kẻo hoa em tàn

- Hoa tàn vì bởi mẹ cha,

Khi búp không bán để tàn ai mua?

(TL I –tr. 2075)



Nhóm biểu tượng hoa đã trở thành những tiểu đề tài để lứa đôi trò chuyện. Các biểu tượng hoa là trung tâm, là hạt nhân, là mô-típ nền tảng hình thành nên bài ca dao, gây cho người tiếp nhận những ấn tượng khó quên về một lối nói năng, diễn đạt kín đáo, tao nhã, cô đọng, súc tích của dân gian.



Ở một số trường hợp khác, các biểu tượng hoa đóng vai trò là những mô-típ thành tố hợp thành chỉnh thể ca dao:

- Dầu cho quá lứa

Em cũng chẳng hứa càn

Phải duyên em đổi lòng vàng

Không phải duyên kim cải, để hoa tàn nhụy phai

(TL IV – tr.81)

- Sen xa hồ, sen khô hồ cạn

Lựu xa đào, lựu ngả đào nghiêng.

Vàng cầm trên tay rớt xuống không phiền,

Phiền người bội nghĩa, biết mấy niên cho hết sầu.

(TL I – tr.1833)



Có thể nói lối trò chuyện bằng biểu tượng đã tạo nên một phong cách rất riêng cho ca dao, trong đó, có phần đóng góp của các biểu tượng hoa. Với số lượng biểu tượng và biến thể phong phú, nhóm tín hiệu thẩm mỹ dân gian này đã có điều kiện để tham gia vào nhiều đơn vị ca dao trong quá trình sáng tác của người bình dân xưa.



Với thực tế tồn tại của nhóm biểu tượng hoa trong ca dao, chúng tôi nghĩ rằng nhóm biểu tượng này cần được khảo sát tỉ mỉ, toàn diện hơn nữa, để qua đó, người Việt Nam càng hiểu, càng yêu hơn các biểu tượng đã làm nên cái hay, cái đẹp cho ca dao.

cái lắt léo, của ca dao

-Anh vể ván cho dầy
Đóng thuyền cho chắc đón thày mẹ sang.
- Thuyền lớn quan bắt chở lương
Còn con thuyền nhỏ chờ nàng sang sông
Chờ nàng anh đứng anh trông
Anh trông trông mãi mà không thấy nàng.

Khinh anh chèo chống lang thang
Bến kia nàng đã sang ngang cùng người

Các bạn có thể nghe hoặc download (nhờ phần mềm Internet Download Manager) các chuyện cổ tích dưới đây cho các bé (sẽ còn cập nhật thêm):



1.CD - Kể chuyện Tấm Cám
2.CD - Kể chuyện Cây tre trăm đốt
3.CD - Kể chuyện Ba chàng thiện nghệ
4.CD - Kể chuyện Chú bé tí hon
5.CD - Kể chuyện Cô bé quàng khăn đỏ
6.CD - Kể chuyện Nàng công chúa và chàng ếch
7.CD - Kể chuyện Anh trai và em gái
8.CD - Kể chuyện Chó sói và bảy chú dê con
9.CD - Kể chuyện Tiếng gáy của dế mèn
10.CD - Kể chuyện Ba chị em gái

11.CD - Kể chuyện Lòng mẹ
12.CD - Kể chuyện Con rắn mù
13.CD - Kể chuyện Thần chết và người mẹ
14.CD - Kể chuyện Người mẹ lốt chó
15.CD - Kể chuyện Mỵ Châu - Trọng Thủy
16.CD - Kể chuyện Cây gậy thần
17.CD - Kể chuyện Sự tích Sọ Dừa
18.CD - Kể chuyện Thạch Sanh Lý Thông
19.CD - Kể chuyện Không bao giờ biết giận
20.CD - Kể chuyện Cậu bé thông minh

cập nhật ngày 20.8.2009

BÀI CA ANH THỢ HÀN
(Ca dao cổ)

Vốn khi xưa anh là thợ hàn
Anh hàn từ nồi bẩy đến nồi ba
Bắt cô con gái mười tám đem ra anh cũng hàn
Cô này to lỗ tốn than!
Đông đâu mà đổ cho giàn lỗ ni !
Hết đồng anh đổ thêm chì
Anh hàn chín tháng cô thì có thai
Đên khi đẻ được một đứa con giai
Về sau giống bố gặp ai nó cũng hàn !

Lời cô gái

- Anh về xẻ ván cho dầy,
Đóng thuyền cho chắc, đón thày mẹ sang.

Lời chàng trai:

-Thuyền lớn quan bắt chở lương,
còn con thuyền nhỏ chờ nàng sang sông.
Chờ nàng anh đứng anh trông
Anh trông trông mãi mà không thấy nàng.

Lời binh:

-Khinh anh chèo chống lang thang,
Bến kia nàng đã sang ngang cùng người!

NGHỆ THUẬT CỦA CA DAO TRÀO PHÚNG

-Khái niệm TRÀO PHÚNG là sự khái quát chung cho những tác phẩm nghệ thuật,( không cứ gì văn chương), lấy tiếng cười làm phương tiện để biểu hiện thái độ gì đó, nhằm vào một đối tượng nhất định.
Đứng về nội dung mà xét, thì trào phúng có những cấp độ sau đây, xếp theo thứ tự từ thấp đến cao, từ nhẹ đến nặng :
1-Tiềng cười khôi hài:
Đây là tiếng cười mua vui, giải trí, đem lại sự thư dãn cho con người, sau những phút làm việc nặng nhọc. Đối tượng của tiếng cười có khi là chung chung, là sự việc hoặc sự vật trong cuợc sống ngày thường, cũng chẳng phải là ai cả. Đây là những câu ca dao thuộc loại đó:
Cởi quần, bắt kiến cưỡi chơi
Trèo cây rau má, đánh rơi mất quần.
Có khi đối tượng là nhân vật đáng yêu, cười để trêu đùa:
Còn duyên, anh cưới ba heo,
Hết duyên, anh cưới con mèo cụt đuôi.
Cũng có khi tự cười mình, với mục đích mua vui :
Ngồi buồn vuốt bụng thở dài'
Lấy chồng thì ít, nhớ giai thì nhiều.
2-Tiếng cười mỉa mai:
Đôi tượng đã co ít nhiều thiếu sót, nhưng chưa đáng ghét, hoặc sự việc trớ trêu... Đây là tiéng cười có tác dụng thức tỉnh ,giáo dục, hoặc cần phải thay đổi;
Đầu năm có chiếu vua ra
Cấm quần không đáy, người ta hãi hùng
Không đi thì chợ không đông
Đi thì bóc lột quàn chồng sao đang!
3-Tiéng cười châm biếm:
Tiếng cười chua cay, hướng vào đối tượng, hoặc sự việc lố bịch. đáng ghét:
Chuột chù chê khỉ rằng hôi,
Khỉ mới trả lời:""cả họ mày thơm''
4-Tiếng cười chế giễu, nhạo báng:
Tiếng cười loại này có phần gay gắt, nhằm phê phán quyết liệt nhứng thói hư tật xấu:
Bánh đúc cô nếm nồi ba
Mía de tráng miệng, hết và trăm cây
Guĩa gạo vú chấm đàu chày
Xay lúa cả ngày, được một đấu ba
Đêm nằm nghĩ ngợi gần xa
Giở mình một cái, gẫy bẩy mươi ba cái thang giừờng.
Hoặc:
Có quần ra quán bán hàng
Không quần ra đứng đầu làng trông quan.
5-Tiếng cười đả kích:
Đối tượng của tiếng cười này là những thói xấu xa, thối nát, hoăc những kẻ đối lập với nhân dân:
Miệng nhà quan, có gang có thép
Đồ nhà khó vừa nhọ vừa thâm.
Đây là những khái niệm cụ thể, thể hiện mức độ khác nhau của tiéng cười, nhưng trong đời sống cũng như trong nghệ thuật, đây đó còn có sự lẫn lộn.

NGHỆ THUẬTCỦA CA DAO TRÀO PHÚNG:
Trong văn học trào phúng nói chung và ca dao nói riêng, người ta thường sử dụng các hình thức nghệ thuật sau đây:
1-Tình huống bất ngờ:
Tạo tình huống bất ngờ, có tác dụng làm cho tiếng cười bùng nổ một cách mạnh mẽ, tạo nên sự sảng khoái cho người đọc, người nghe:
Đồn rằng quan tướng có danh
Cưỡi ngựa một mình chẳng phải vịn ai !
Ban khen rằng ấy mới tài
Ban cho chiếc đĩa với hai đồng tiền
Đánh giặc thì chạy trước tiên
Chạy vào trận tiền, cửi khố giặc ra,
Giặc sợ giặc chạy về nhà
Chạy về gọi mẹ mổ gà khao quân !
2-Hình thức tương phản;
Tiêng cừoi này này có tác dụng làm nổi bật thưc chất giả dối hoặc sự trông rỗng, yếu kém ở bên trong của đối tượng:
Làm trai cho đáng nên trai
Ăn cơm với vợ lại nài vét niêu.
Đây là lời khoe khoang, khoác lác, hợm hĩnh của một chàng trai khi tán tỉnh cô gái:
Lấy anh anh sắm sửa cho
NHưng rồi thực tế lai hoàn toàn trái ngược đến chua chát. Cái mà anh ta sắm sửa cho chỉ là trang bị của kẻ ăn mày:''Cái bị, cái bát, quạt mo đuổi ruồi ''
3-Hình thức cường điệu :
Có hai cách cường điệu thường thấy trong ca dao
a- Lối nói phong đai:
Đây là lời khoe khoang về đám cưới của cô gái nhà giầu:
Cưới em chín chĩnh mật ong,
MƯời cót xôi trắng, mười nong xôi vò,
Cưới em tám van trâu bò
Bẩy vạn dê lợn, chín vò rượu tăm,
Lá đa mặt nguyệt đêm rằm,
Răng nanh thăng Cuội, râu cằm thiên lôi...
b-Lối nói giảm (khinh từ )
Đối lập với lời thách cưới của cô gái nhà giầu,là lời của cô gái nghèo, nói về đám cuới của mình:
Cưới em có cánh con gà
Có dăm sợi bún có và hạt xôi
Cưới em còn nữa anh ơi!
Một đĩa đậu phụ hai môi rau cần...
4-Nghệ thuật dung từ :
Loại từ mà ca dao thường dùng là từ đồng âm khác nghĩa:
Bà già đi chợ cầu Đông
Xem một quẻ bói lấy chồng lợi chăng?
Thày bói gieo quẻ nói rằng:
Lợi thì có lợi nhưng răng chẳng còn!
Một loại từ khác là từ đa nghĩa, tạo cho người đọc, người nghe, những liên tưởng kì thú :
Lên phố Mía, gặp cô hàng mật,
Cầm tay kẹo lại hỏi thăm đường.
Những từ Mía,mật, đường, kẹo, ẩn giấu một nụ cười hóm hỉnh tươi vui.
Rồi nhứng câu ca :
Bà đồ Mía đi võng đòn tre
Đên khóm trúc, thở dài hí hóp
Cũng đem đến những suy nghĩ thú vi.
Thực ra, còn một vài hình thức nghệ thuật khác nữa, nhưng đây là những hình thức cơ bản của ca dao trào phúng, mà tôi chỉ tạp hợp lại để tiện cho bạn đọc tham khảo thôi, chứ không có sáng tạo gì mơiứ mẻ cả.

Hà Nội ngày 25-10-2008

Ai ơi đừng lấy học trò
Dài lưng tốn vải ăn no lại nằm
Bà già đã tám mươi tư
Ngồi trông cửa sổ gởi thư lấy chồng
Bà già đi chợ cầu Bông
Hỏi thăm thầy bói lấy chồng lợi chăng
Thầy bói xem quẻ nói rằng
Lợi thi có lợi nhưng răng không còn
Ba năm ở với người đần
Chẳng bằng một lúc ghé gần người khôn
Bắc thang lên hỏi ông trời
Có tiền cho gái có đòi được chăng ?

Cá tươi xem lấy đôi mang
Người khôn xem lấy đôi hàng tóc mai
Tóc mai sợi vắn sợi dài
Có đâu mặt rỗ đá mài không trơn

Cánh hồng bay bổng trời thu
Thương con chim gáy cúc cu trong lồng

Cau già dao bén thì ngon
Người già trang điểm phấn son cũng già

Cau non khéo bửa cũng dầy
Trầu têm cánh phượng để thầy ăn đêm

Cậu kia cắp sách đi đâu
Cậu học chữ Tầu hay học chữ Tây ?
Học chữ Tây không tiền không việc
Học chữ Tầu ai biết ai nghe
Chi bằng về chốn thôn quê
Cấy cày còn được no nê có ngày

Cây cao bóng mát không ngồi
Ra ngồi chỗ nắng trách trời không mây

Cây cao chẳng quản gió lung
Ðê cao chẳng quản nước sông tràn vào

Cây cao thì gió càng lay
Càng cao danh vọng, càng dày gian nan

Canh bầu nấu với cá trê
Ăn vô cho mát mà mê vợ già
Có chồng mà chẳng có con
Cũng bằng hoa nở trên non một mình

Cây vông đồng không không trồng mà mọc
Con gái xóm này chẳng chọc mà theo

Chân mình những lắm bê bê
Lại cầm bó đuốc mà vê chân người

Chẳng nên cơm cháo gì đâu
Trở về đốt bãi trồng dâu nuôi tằm

Chê đây, lấy đấy sao đành
Em chê cam sành , lấy phải quít hôi
Quít hôi bán một đồng mười
Cam ba đồng một, quít ngồi trơ trơ

Chèo ghe sợ sấu cắn chưn
Xuống bưng sợ đĩa, lên rừng sợ ma

Chèo ghe xuống biển bắt cua
Bắt cua cua kẹp, bắt rùa rùa bơi

Chỉ đâu mà buộc ngang trời
Tay đâu mà bụm miệng người thế gian

Chì khoe chì nặng hơn đồng
Sao chì chẳng đúc nên cồng, nên chuông

Cười người chớ vội cười lâu
Cười người hôm trước hôm sau người cười

Chính chuyên chết cũng ra ma
Lẳng lơ chết cũng đem ra ngoài đồng

Chó đâu chó sủa lỗ không
Không thằng ăn trộm cũng ông ăn mày

Chuối non giú ép chát ngầm
Trai tơ đòi vợ khóc thầm thâu đêm
Khóc rồi bị má đámh thêm
Tiền đâu cưới vợ nữa đêm cho mầy ?

Chuột chù chê khỉ rằng hôi
Khỉ lại trả lời "cả họ mầy thơm" !

Chuột kêu chút chít trong rương
Anh đi cho khéo đụng giường mẹ hay

Chuyện đời chẳng ít thì nhiều
Không dưng, ai dễ đặt điều cho ai

Chuyện người mặc kệ người lo
Hơi đâu đáy nước, mình mò bóng trăng

Có đỏ mà chẳng có thơm
Như hoa dâm bụt nên cơm cháo gì !

Cô kia má đỏ hồng hồng
Cô chưa lấy chồng, còn chờ đợi ai
Buồng không lần lữa hôm mai
Ðầu xanh mấy chốc, da mồi tóc sương

Có lòng xin tạ ơn lòng
Xin đừng đi lại mà chồng em ghen

Có mặt đây nói láo rằng thương
Tôi về xứ sở, vấn vương nơi nào?

Có phước lấy được vợ già
Sạch cửa sạch nhà, lại ngọt canh cơm
Vô phước, lấy phải trẻ ranh
Nó ăn, nó phá tan tành, nó đi !

Có trộm mới đi ăn đêm
Ai người tử tế ra đường nữa khuya

Cò vàng ẩn bụi lá xanh
Cò đương chờ cá, như anh chờ nàng

Cóc chết bao thuở nhái sầu
Ểnh ương lớn tiếng, nhái bầu dựa hơi

Cá trong lờ đỏ lơ con mắt
Cá ngoài lờ ngúc ngoắc muốn vô

Con chị rột rẹt sau hè
Hay là rắn mối tới ve chuột chù ?

Con chim nho nhỏ
Cái lông nó đỏ
Cái mỏ nó vàng
Nó kêu người ở trong làng
Ðừng ham lãnh lụa, phụ phàng vải bô

Con cò chết rũ trên cây
Cò con giở sách xem ngày làm ma
Cà cuống uống rượu la đà
Chim gi riú rít bò ra lấy phần

Con cò chết tối hôm qua
Có hai hạt gạo với ba đồng tiền
Một đồng mua trống mua kèn
Một đồng mua mỡ đốt đèn thờ vong
Một đồng mua mớ rau răm
Ðem về thái nhỏ thờ vong con cò

Con cóc nằm mép bờ ao
Lăm le lại muốn đớp sao trên trời

Còn duyên kén cá chọn canh
Hết duyên ếch đực, cua kềnh cũng vơ
Còn duyên kén những trai tơ
Hết duyên ông lão cũng vơ làm chồng

Còn duyên kẻ đón người đưa
Hết duyên đi sớm về trưa một mình

Còn duyên kẻ đón người đưa
Hết duyên đi sớm về trưa mặc lòng

Còn duyên như tượng tô vàng
Hết duyên như ổ ong tàn ngày mưa

Còn duyên thì bán nhãn bán hồng
Hết duyên bán mít cho chồng gặm xơ

Con ơi chớ lấy vợ giầu
Cơm ăn chê hẩm
Cá kho bầu nó chê tanh

Con ơi gia cảnh mình nghèo
Ham chi vợ đẹp vợ giầu nó khinh

Con ơi nhớ lấy câu này
Cướp đêm là giặc, cướp ngày là quan

Con quạ nó đứng bên sông
Nó kêu bớ má lấy chồng bỏ con
Con quạ nó đứng đầu non
Nó kêu bớ má thương con trở về

Con quốc kêu réo rắt trên ngàn
Gà rừng xáo xác gọi con tha mồi
Lạnh lùng thay láng giềng ôi
Láng giềng lạnh ít, sao tôi lạnh nhiều ?

Con vua thì lại làm vua
Con sãi ở chùa lại quét lá đa
Bao giờ dân nổi, can qua
Con vua thất thế, lại ra ở chùa

Ðố ai lặn xuống vực sâu
Ru con không hát, em chừa nguyệt hoa

Ðu đủ tiá, bạc hà cũng tiá
Ngọn lang dâm, ngọn mía cũng dâm
Anh thấy em tốt mã anh lầm
Bây giờ anh biết rõ, vàng cầm anh cũng buông

Em liều một cái bánh bò
Còn nào chót chét, cặp giò em chặt hai

Em liều một chén dầu chanh
Con nào hỗn dữ vuốt nanh em bẻ liền

Em liều một trái sầu riêng
Con nào độc hiểm, em nghiền ra tro

Gạo ngon nấu cháo chưa nhừ
Mặt chị có thẹo ảnh chừa đôi bông

Gẫm xem sự thế nực cười
Một con cá lội mấy người buông câu

Gập ghềnh nước chảy qua đèo
Bà già tập tễnh mua heo cưới chồng

Giận chồng xách gói ra đi
Chồng theo năn nỉ, khoái tù ti trở về

Gió đưa bụi trúc ngã quì
Ba năm trực tiết còn gì là xuân !

Hát bội làm tội người ta
Ðàn ông bỏ vợ, đàn bà bỏ con

Hèn mà làm bạn với sang
Kẻ ngồi người đứng có ngang nhau bao giờ ?

Hỏi anh anh nói học trò
Sao em lại thấy anh cỡi bò hôm qua ?

Trách lòng con chó sủa dai
Ðêm năm canh viếng bậu nó sủa hoài sáng đêm

Hôm nay có đám giỗ gần
Trong bụng bần thần, chẳng muốn nấu cơm

Hơn nhau tấm áo tấm quần
Cởi ra mình trần ai cũng như ai

Khác nào quạ mượn lông công
Ngoài hình xinh đẹp, trong lòng xấu xa

Lao động là vinh quang
Lang thang là chết đói
Hay nói thì ở tù !
Lù khù thì đi kinh tế mới !

Lấy chồng làm lẽ khỏi lo
Cơm nguội đầy rá, cá kho đầy nồi

Lấy chồng làm lẽ khổ thay
Ði cấy, đi cày chị chẳng kể công
Ðến tối chị giữ lấy chồng
Chị cho manh chiếu nằm không nhà ngoài
Ðêm đêm gọi những: Bớ Hai
Thức dậy nấu cám, thái khoai, đâm bèo

Lấy chồng từ thuở mười lăm
Chồng chê tôi bé chẳng nằm cùng tôi
Ðến năm mười tám, đôi mươi
Tôi nằm dưới đất, chồng lôi lên giường
Một rằng thương, hai rằng thương
Có bốn chân giường gãy một còn ba
Ai về nhắn mẹ cùng cha
Chồng tôi nay đã giao hoà với tôi

Lập vườn thời phải khai mương
Làm trai hai vợ phải thương cho đồng

Lênh đênh chiếc lá giữa dòng
Thương thân góa bụa phòng không lỡ thì
Gió đưa trúc ngã mai quì
Ba năm trực tiết còn gì là xuân !

Lỗ miệng thì nói Nam mô
Trong lòng thì đựng ba bồ dao găm

Má ơi con má hư rồi
Còn đâu má gả, má đòi bạc trăm

Má ơi con má hư rồi
Má đừng trang điểm phấn giồi uổng công !

Mặt em rỗ có ngày lì
Tay anh cán vá ông nội em trì cũng không ra

Mất trâu mất ruộng không màng
Mất cây cuốc mục ra làng kiện thưa

Mấy đời bánh đúc có xương
Mấy đời dì ghẻ mà thương con chồng
Mẹ gà con vịt chắt chiu
Mấy đời dì ghẻ mà yêu con chồng

Một lần cho tởn tới già
Ðừng đi nước mặn mà hà ăn chân

Một liều ba bảy cũng liều
Cầm bằng như trẻ chơi diều đứt dây

Một nhà hai chủ không hoà
Hai vua một nước ắt là không yên

Muốn cho êm ấm cửa nhà
Vợ kêu chồng dạ bẩm bà, con đây !

Muốn sang thì bắc cầu kiều
Muốn yêu cô chị phải chiều cậu em

Nam mô Bồ Tát
Chẻ lạt đứt tay
Ði cày trâu húc
Ði súc phải cọc
Ði học thày đánh
Ði gánh đau vai
Nằm dài nhịn đói
Ngày đi, trúc chửa mọc răng
Ngày về, trúc đã cao bằng ngọn tre
Ngày đi, lúa chửa có vè
Ngày về, lúa đã đỏ hoe ngoài đồng
Ngày đi, em chửa có chồng
Ngày về, em đã con quấn, con quít, con bồng, con mang

Ngày qua tháng lại
Vật đổi sao dời
Nòng nọc đứt đuôi
Nhảy lên mặt đất
Rõ ràng cóc thật
Chẳng phải trê nào!
Cả xóm xôn xao
Ðồn đi khắp huyện
Cóc cho nghe chuyện
Tìm đến thử coi
Nhận rõ con rồi
Lại xin lỗi vợ
Trăm nghìn lạy mợ
Vì trót quá ghen
Ở không trọn nghĩạ

Nhà ai chồng quỉ vợ ma
Hễ ông ăn chả thì bà ăn nem
Ðói cơm khát nước tèm lem
No cơm ấm áo lại thèm nọ kia

Nhỏ thì nhờ mẹ nhờ cha
Lớn lên nhờ vợ, về già nhờ con

Quan văn mất một đồng tiền
Xem bằng quan võ mất quyền quận công

Rèm xưa ba bức mành manh
Mắt cô thế ấy tu hành được đâu

Rồng chầu ngoài Huế, ngựa tế Ðồng Nai
Nước sông trong chảy lộn sông ngoài
Thương người quân tử lạc loài tới đây

Rồng nằm bể cạn phơi râu
Mấy lời anh nói giấu đầu hở đuôi

Rồng vàng tắm nước ao tù
Người khôn ở với người ngu bực mình

Tiếc thay hột gạo trắng ngần
Ðã vo nước đục, lại vần than rơm
Thấy anh em cũng muốn chào
Sợ anh chồng cũ nó đứng bờ rào nó trông

Thấy anh em cũng muốn chào
Sợ rằng chị ả vắt dao trong mình
Dao trong mình, gươm anh cặp nách
Thuận nhơn tình khoét vách sang chơi

Trai tơ lấy gái goá chồng
Như mua nồi đồng đem nấu cám heo
Trai tơ gái goá thì chơi
Ðừng nơi có vợ đùng nơi có chồng

Trống treo ai đánh cái thùng
Bậu không dám dở mùng chun vô

Trời mưa bong bóng phập phồng
Mẹ đi lấy chồng, con ở với ai

Trời mưa cho ướt lá khoai
Công anh làm rể đã hai năm ròng
Nhà em lắm ruộng ngoài đồng
Bắt anh tát nước cực lòng anh thay
Tháng chín mưa bụi, gió may
Cất lấy gàu nước, hai tay rụng rời

Trứng rồng lại nở ra rồng
Liu điu lại nở ra giòng liu điu

Tung tăng như cá trong lờ
Trong ra không được, ngoài ngờ là vui

Xin anh chớ nói yêu thương
Mỡ nạc anh ăn hết, cái xương anh chẳng chừa

Xin đừng ra dạ Bắc Nam
Ðừng chê lươn ngắn, chớ tham chạch dài

Xưa kia ăn đâu ở đâu
Bây giờ có bí, chê bầu rằng hôi

Xưa kia có thế này đâu
Bởi vì sợ vợ, nên râu quặp vào.

CHỢ TÌNH SA-PA

Anh trai mèo xuống chợ
Áo đen thêu hương mùa
Vòng bạc lắc nhíp nhịp
KHèn níu vai đong đưa.

Ngựa xám trắng hoa lau
Mang theo mùi nương rẫy
Đưa em về chợ tình
Ô xòe hoa rung rinh.../

Sa-Pa bập bềnh trôi
Mù bay như khói tỏa
Như đảo tiên giữa trời
Thác xuông rừng trắng xóa.

Người lẫn vào trong sương
Đèn như hoa trong mộng
Tiếng sáo mèo vang động
Mở đêm vào chợ tình

Ôi câu hát đời anh
Đến lòng em chới với
Anh muốn làm sương núi
Ôm hình em suốt đời !

Có gì đâu anh ơi!
Anh có lòng, em đợi
Nào đi anh ra suối
Ta uống chung một dòng...
Trời bỗng nổi cơn dông
Đẻ tình em đi lạc
Áo em bay phía khác
Mưa rách lời tình ca!

Tôi đứng giữa ngã ba
Lời tình bay trăm ngả
Tiếng khèn về núi mèo
Lòng buồn như mưa đá

Biết thì thưa thốt
Không biết thì dựa cột mà nghe

Cá không ăn muối cá ươn
Con cãi cha mẹ trăm đường con hư

Gần mực thì đen , gần đèn thì sáng
Ăn cây nào, rào cây ấy
Ăn coi nồi ngồi coi hướng

Ăn cổ đi trước , lội nứơc đi sau
Của một đồng, công một lượng

Công thì thưởng, tội thì trừng

Ðặng không mừng, mất không lo

Ăn chưa no, lo chưa tới

Ăn cơm mới, nói chuyện cũ

Cha mẹ cú, đẻ con tiên
Cha mẹ hiền, sinh con thảo

Chim khôn kêu tiếng rảnh rang
Người khôn nói tiếng dịu dàng dễ nghe

Dạy con từ thuở còn thơ
Dạy vợ dạy thuở bơ vơ mới về

Dã tràng xe cát biển đông
Nhọc nhằn mà chẳng nên công cán gì

Ðánh bạc quen tay
Ngủ ngày quen mắt
Ăn vặt quen mồm

Ði một đàng, học một sàng khôn

Ði cho biết đó biết đây
Ở nhà với mẹ biết ngày nào khôn

Ðói ăn rau, đau uống thuốc

Ðược làm vua, thua làm giặc

Ðược voi, đòi tiên

Ðứng mũi chịu sào

Gà đẻ, gà cục tác
Ác đẻ ác la

Gần mực thì đen gần đèn thì sáng

Giàu đâu đến kẻ ngủ trưa
Sang đâu đến kẻ say sưa rượu chè

Giàu từ trong trứng giàu ra

Giàu út ăn, khó út chịu

Giặc đến nhà, đàn bà phải đánh

Giọt máu đào hơn ao nước lã

Gối rơm theo phận gối rơm
Có đâu dưới thấp mà chồm lên cao

Phúc bất trùng lai hoạ vô đơn chí

Hùm dữ chẳng ăn thịt con

Khéo ăn thì no, khéo co thì ấm
KHôn cho người ta vái
Dại cho người ta thương
Dở dở ương ương, chỉ tổ cho người ta ghét
Khôn ngoan đối đáp người ngoài
Gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau

Khôn ngoan hiện ra mặt
Què quặt hiện ra chưn tay

Khôn thì trong trí lượng ra
Dại thì học lóm người ta bề ngoài

Khôn từ trong trứng khôn ra
Dại dẫu đến già cũng dại

Không ai giàu ba họ
Không ai khó ba đờ

Không thầy, đố mầy làm nên

Kim vàng ai nỡ uốn câu
Người khôn ai nỡ nói nhau nặng lời

Lá lành đùm lá rách

Làm anh ăn trước bước đầu
Dạy dỗ em út ngõ hầu thay cha

Lắm con lắm nợ, lắm vợ lắm cái oan gia

Lắm mối tối nằm không

Lắm sãi không ai đóng cửa chùa

Liệu cơm, gắp mắm

Lộn con toán, bán con trâu

Lời nói chẳng mất tiền mua
Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau

Lưỡi không xương nhiều điều lắt léo
Miệng không vành mó méo tứ tung

Lửa gần rơm lâu ngày cũng bén

Máu chảy ruột mềm

Môi hở răng lạnh

Mật ngọt chết ruồi

Mẹ già như chuối ba hương
Như xôi nếp mật, như đường mía lau

Mẹ già ở túp lều tranh
Sớm khuya tối viếng mới đành dạ con

Miếng ngon là miếng dữ
Miếng cử là miếng lành

Miếng trầu là đầu câu chuyện

Con trâu là đầu cơ nghiệp

Mía sâu có đốt, nhà dột có nơi

Một câu nhịn chín câu lành

Một cây làm chẳng nên non
Ba cây dụm lại nên hòn núi cao

Một con sâu làm rầu nồi canh

Một miếng giữa đàng bằng một sàng xó bếp

Một miếng khi đói bằng một gói khi no

Mới chuộng, cũ vong
Mua cá thì phải xem mang
Mua bầu xem cuống mới toan không lầm

Muá gậy vườn hoang

Mũi dại lái chịu đòn

Nhà có ngạch, vách có lỗ tai

Nhà sạch thì mát, bát sạch thì ngon

Nhất sĩ nhì nông
Hết gạo chạy rông nhất nông nhì sĩ

Ai đem con sáo sang sông
Ðể cho con sáo sổ lồng bay cao

Ai đi bờ đất một mình
Phất phơ chiếc áo giống hình phu quân

Ai đi đâu đấy hỡi ai
Hay là trúc đã nhớ mai đi tìm

Ai đi đường ấy hỡi ai
Hay là trúc đã nhớ mai đi tìm
Tìm em như thể tìm chim
Chim bay biển Bắc, đi tìm biển Ðông

Ai đi muôn dặm non sông
Ðể ai chứa chất sầu đong vơi đầy

Ai làm cho bướm lìa hoa
Cho chim xanh, nở bay qua vườn hồng

Ai làm cho dạ em buồn
Cho con bướm lụy, chuồn chuồn lụy theo

Ai làm Nam Bắc phân kỳ
Cho hai giòng lệ đầm đìa nhớ thương

Ai về có nhớ ta chăng
Ta về ta nhớ hàm răng mình cười

Ai về em gởi bức thơ
Hỏi người bạn cũ bây giờ nơi nao
Non kia ai đắp mà cao
Sông kia, biển nọ ai đào mà sâu

Anh buồn có chỗ thở than
Em buồn như ngọn nhang tàn thắp khuya

Anh đã có vợ hay chưa ?
Mà anh ăn nói gió đưa ngọt ngào
Mẹ già anh ở nơi nao ?
Ðể em tìm vào hầu hạ thay anh

Anh đi ba bữa anh về
Rừng sâu nước độc anh đừng ở lâu

Anh đi đường ấy xa xa
Ðể em ôm bóng trăng tà năm canh
Nước non một gánh chung tình
Nhớ ai ai có nhớ mình hay chăng

Anh đi em một ngó chừng
Ngó sông sông rộng, ngó rừng rừng sâu

Anh đi, em ở lại nhà
Hai vai gánh vác mẹ già, con thơ
Lầm than bao quản muối dưa
Anh đi, anh liệu chen đua với đời

Anh đi kiệu lộng ba bông
Bỏ em cấy lúa đồng không một mình

Anh thương em trầu hết lá lươn
Cau hết nửa vườn, cha mẹ nào hay
Dầu mà cha mẹ có hay
Nhứt đánh nhì đày, hai lẽ mà thôi
Gươm vàng để đó em ôi
Chết thì chịu chết, lìa đôi anh không lìa

Anh về bán ruộng cây da
Bán cặp trâu già, mới cưới đặng em.

Anh về đếm hết sao trời
Em đây kết tóc ở đời với anh

Anh về em chẳng dám đưa
Hai hàng nước mắt như mưa tháng Mười
Anh về để áo lại đây
Ðể khuya em đắp gió Tây lạnh lùng.
Gió lạnh lùng lấy mùng em đắp
Ðể áo anh về đi học kẻo trưa.
Anh về em chẳng cho về
Em níu vạt áo em đề câu thơ
Câu thơ ba chữ rành rành
Chữ trung, chữ hiếu, chữ tình là ba
Chữ trung thì để phần cha
Chữ hiếu phần mẹ đôi ta chữ tình


Ba đồng một mớ trầu cay
Sao anh không hỏi những ngày còn không?
Bây giờ em đã có chồng
Như chim vào lồng, như cá cắn câu
Cá cắn câu biết đâu mà gở
Chim vào lồng biết thuở nào ra
Bao giờ cạn rạch Ðồng Nai
Nát chùa Thiên Mụ mới phai lời nguyền

Bao giờ cây cải làm đình
Gỗ lim ăn ghém thì mình lấy ta

Bao giờ cho chuối có cành
Cho sung có nụ, cho hành có hoa
Bao giờ chạch đẻ ngọn đa
Sáo đẻ dưới nước, thì ta lấy mình

Bao giờ cho đặng thảnh thơi,
Tay têm thuốc cống, mong mời lang quân

Bao phen lên ngựa ra về
Cầm cương níu lại xin đề câu thơ
Câu thơ ba bốn câu thơ
Câu đợi, câu chờ, câu nhớ, câu mong

Bắp non mà nướng lửa lò
Ðố ai ve được con đò Thủ Thiêm
Bậu buồn, qua dễ chẳng buồn
Cá dưới sông biếng lội, chim trên nguồn biếng bay

Bảy với ba tính ra một chục
Còn tam tứ lục tính lại cửu chương
Liệu bề đáp được thì thương
Ðừng gieo gánh nặng nửa đường bỏ em

Bây giờ mận mới hỏi đào
Vườn hồng đã có ai vào hay chưa ?
Mận hỏi thời đào xin thưa
Vườn hồng có lối nhưng chưa ai vào

Bên này sông em bắc cây cầu mười tấm ván
Bên kia sông em lập cái quán mười hai từng
Bán buôn nuôi mẹ cầm chừng đợi anh

Bến em có gốc dừa tơ
Ðêm trăng em đứng em chờ đợi ai

Ba trăng là mấy mươi hôm,
Mai Nam nắng trước, chiều Nồm quạnh sau
Chàng đừng phụ khó tham giàu
Khi lành tôn trượng, khi đau phụ phàng
Bạc sao bạc trắng như vôi
Ðể cho nước chảy hoa trôi lỡ làng

Bắc thang lên hái hoa vàng
Vì ai cho thiếp biết chàng từ đây

Bạn nghèo thuở trước chớ quên
Vợ cùng kham khổ, chẳng nên phụ tình

Bởi anh đành đoạn
Ðốn ngọn cây bần
Không cho ghe cá đậu gần ghe tôm
Thương anh em phải sớm hôm ngóng chờ

Bóng trăng anh tưởng bóng đèn
Bóng cây anh ngỡ bóng thuyền em sang

Bùn xa bèo, bùn khô bèo héo
Lựu xa đào, lựu xéo đào xiên
Vàng cầm trên tay rớt xuống không phiền
Chỉ phiền một nỗi nợ với duyên không tròn

Bước sang canh một anh thắp ngọn đèn vàng
Chờ con bạn ngọc thở than đôi lời
Canh hai vật đổi sao dời
Tính sao nàng tính trọn đời thủy chung
Canh ba cờ phất trống rung
Mặc ai ai thẳng, ai dùn mặc ai
Canh tư hạc đậu cành mai
Sương sa lác đác khói bay mịt mờ
Canh năm tơ tưởng tưởng tơ
Chiêm bao thấy bậu, dậy rờ chiếu không

Bước xuống ruộng sâu, em mang sầu tấc dạ
Tay em ôm bó mạ, luỵ ứa hai hàng
Ai làm lỡ chuyến đò ngang
Cho loan với phượng đôi hàng biệt ly
Bớ người không quen ơi
Nghe anh em cũng muốn thương nhiều
Nhưng hoa đà có chủ, khó chiều dạ anh

Bên kia sông, ai lập kiểng chùa Tân Thiện
Bên này sông, qua lập cái huyện Hà Ðông
Huyện Hà Ðông để cho ông Bao Công xử kiện
Chùa Tân Thiện nhiều kẻ tu hành
Chim kêu dưới suối trên cành
Qua không bỏ bậu, sao bậu đành bỏ qua?
Biết anh thích mắm cá trèn
Nên em chịu khó bẻ thêm đọt xoài
Chớ bông trang trước cửa ai sửa bông trang vàng
Ngày thời chuyện vãn nên tối lại mơ màng thấy em


Cách một khúc sông kêu rằng cách thủy
Sàigon xa, chợ Mỹ không xa
Gởi thơ thăm hết mọi nhà
Trước thăm phụ mẫu sau là thăm em
Cầm tay em như ăn bì nem gỏi cuốn
Dựa lưng nàng như uống chén rượu ngon

Cầm vàng mà lội qua sông
Vàng rơi không tiếc, tiếc công cầm vàng

Cành đào lá liễu phất phơ
Lấy ai thì lấy, đợi chờ nhau chi

Cánh hồng bay bổng trời Thu
Thương con chim, gáy cúc cu trong lồng

Canh khuya thắp chút dầu dư
Tim loan cháy lụn thiếp sầu tư một mình

Cất lên một tiếng la đà
Cho chim nhớ tổ, cho gà nhớ con

Cất lên một tiếng linh đình
Cho loan nhớ phụng, cho mình nhớ ta

Cây trên rừng hoá kiểng
Cá dưới biển hoá long
Con cá lòng tong ẩn bóng ăn rong
Anh đi lục tỉnh giáp vòng
Ðến đây trời khiến đem lòng thương em

Cha mẹ anh có đánh quằn đánh quại
Bắt anh ra treo tại nhành dương
Biểu từ ai, anh từ đặng
Chớ biểu từ người thương, anh không từ


Cha mẹ bú mớm nâng niu
Tội trời đành chịu, không yêu bằng chồng
Ai kêu, ai hú bên sông
Mẹ gọi con dạ, có chồng phải theo

Chàng ơi phụ thiếp làm chi
Thiếp như cơm nguội dành khi đói lòng

Chẳng tham nhà ngói rung rinh
Tham vì một nỗi anh xinh miệng cười

Chàng về cho chóng mà ra
Kẻo em chờ đợi, sương sa lạnh lùng

Chẳng xinh cũng thể đôi ta
Chẳng thơm cũng thể là hoa ngâu tàu

Chàng về để áo lại đây
Ðể khuya em đắp gió Tây lạnh lùng

Chàng về để áo lại đây
Phòng khi em nhớ cầm tay đỡ buồn

Chén tình là chén say sưa
Nón tình anh đội nắng mưa trên đầu

Ai về Bình Ðịnh mà coi
Con gái Bình Ðịnh múa roi, đi quyền

Ai đi sục sịch ngoài hàng dưa
Phải chăng chú thợ mộc với cái cưa cái bào
Ai đi sục sịch ngoài hàng rào
Phải chăng chú thợ mộc với cái bào cái cưa

Ai ơi đừng bỏ ruộng hoang
Bao nhiêu tấc đất tấc vàng bấy nhiêu !
Ba năm trấn thủ lưu đồn
Ngày thì canh điếm tối dồn việc quan
Ðốn tre đẳng gổ trên ngàn
Hữu thân hữu khổ phàn nàn cùng ai ?
Gió đưa gió đẩy về rẫy ăn còng
Về sông ăn cá về đồng ăn cua

Chiều chiều ra đứng cửa sau
Thương về quê mẹ ruột đau chín chiều

Cá kèo mà gặp mắm tươi
Như nơi đất khách gặp người cố tri

Cái ngủ mày ngủ cho lâu
###### đi cấy ruộng sâu chưa về

Cái ngủ mày ngủ cho say
###### vất vả chân tay suốt ngày

Cơm ăn không hết thì treo
Việc làm không hết thì kêu xóm làng

Ðến đây đất nước lạ lùng
Con chim kêu cũng sợ, con cá vẫy vùng cũng lo

Ðến ta mới biết của ta
Trăm nghìn năm trước biết là của ai

Ðông sao thời nắng, vắng sao thời mưa

Gió mùa thu mẹ đưa con ngủ
Năm canh dài thức đủ năm canh

Trắng da vì bởi phấn dồi
Ðen da vì bởi em ngồi chợ trưa

Khi vui non nước cũng vui
Khi buồn sáo thổi, kèn đôi cũng buồn

Làm dâu khó lắm em ơi
Nhịn ăn nhịn mặc nhịn lời mẹ cha
Nhịn cho nên cửa, nên nhà
Nên kèo, nên cột, nên xà tầm vông
Nhịn cho nên vợ nên chồng
Rồi em coi sóc lấy trong cửa nhà
Lên non mới biết non cao
Nuôi con mới biết công lao mẹ hiền

Lưu ly nửa nước nửa dầu
Nửa thương cha mẹ nửa sầu hoạn hương

Mẹ mong gả thiếp về vườn
Ăn bông bí luộc, dưa hường nấu canh

Mồng năm, mười bốn, hăm ba
Ði chơi cũng lỗ, lựa là đi buôn

Nàng dâu khôn lanh, nấu canh cho ngọt
Canh sôi hớt bọt, thêm ớt rắc tiêu
Mẹ chồng cay đắng đủ điều
Mẹ ghét cứ ghét, chồng chiều cũng vui

Người trồng cây hạnh người chơi
Ta trồng cây đức để đời về sau

Ơn trời mưa nắng phải thời
Nơi thì cày ruộng nơi thì bừa sâu
Công ơn chẳng quản bao lâu
Ngày nay nước bạc, ngày sau cơm vàng
Ai ơi chớ bỏ ruộng hoang
Bao nhiêu tấc đất tấc vàng bấy nhiêu

Sáng trăng trải chiếu hai hàng
Bên anh đọc sách, bên nàng quay tơ

Tháng ba cơm gói ra hòn
Muốn ăn trứng nhạn phải lòn Hang Mai (Hang Khỉ)
Văn thi phú lục chẳng hay
Trở về làng cũ, học cày cho xong
Ngày ngày vác cuốc thăm đồng
Hết nước thì lấy gàu sòng tát lên
Hết mạ ta lại quảy thêm
Hết lúa ta lại mang tiền đi đong
Nữa mai lúa chín đầy đồng
Gặt về đập sảy bỏ công cấy cày

Ai ơi chí ở cho bền
Dù ai đổi hướng xoay nền mặc ai
Dù ai nói Ðông nói Tây,
Ta đây vẫn vững như cây giữa rừng

Ai ơi chơi lấy kẻo già
Măng mọc có lứa người ta có thì
Chơi xuân kẻo hết xuân đi
Cái già sồng sộc nó thì theo sau

Bánh cả mâm, sao em kêu rằng bánh ít ?
Trầu cả chợ, sao em gọi là trầu không?
Trai nam nhi không đối đặng
Gái má hồng xin thử đối xem !

Biết bao gái đẹp như hoa
Vỡ trâm, gãy xuyến, chìm thoa, rơi vàng

Cá bống đi tu
Cá thu nó khóc
Cá lóc nó rầu
Phải chi ngoài biển có cầu
Anh ra ngoài đó giải sầu cho em

Cá bống còn ở trong hang
Lá rau tập tàng còn ở ruộng dâu
Ta về, ta sắm cần câu
Câu lấy cá bống, nấu rau tập tàng

Canh cải mà nấu với gừng
Chẳng ăn thì chớ xin đừng chê bai

Cây khô tưới nước cũng khô
Vận nghèo đi đến xứ mô cũng nghèo

Cha mẹ nuôi con biển hồ lai láng
Con nuôi cha mẹ tính tháng tính ngày

Chân đi ba bước lại dừng
Tuổi em còn bé chưa từng đi buôn
Ði buôn cho đáng đi buôn
Ði buôn cau héo có buồn hay không

Chiều chiều con quạ lợp nhà
###### chẻ lạt, con gà đưa tranh
Chèo bẽo nấu cơm nấu canh
Chìa vôi đi chợ mua hành về nêm

Chiều chiều én liệng trên trời
Rùa bò dưới đất, khỉ ngồi trên cây

Chiều chiều lại nhớ chiều chiều
Nhớ người aó trắng khăn điều vắt vai

Chiều chiều ông chánh về Tây
Cô ba ở lại lấy thầy Thông Ngôn
Thông ngôn, ký lục bạc chục không màng
Lấy chồng thợ bạc đeo vàng đỏ tay

Chiều chiều ông Lã Ðồng Tân
Vai mang bầu rượu, tay cầm chiếc nem

Chiều chiều ra đứng gốc cây
Trông chim bay lượn, trông mây lưng trời
Trông xa xa tít xa vời
Những non cùng nước, những đồi cùng cây

Chiều chiều ra đứng ngõ sau
Trông về quê mẹ ruột đau chín chiều

Chiều chiều trước bến Văn Lâu
Ai ngồi ai câu ai sầu ai thảm
Ai thương ai cảm ai nhớ ai trông
Thuyền ai thấp thoáng bên sông
Ðưa câu mái đẩy chạnh lòng nước non

Chiều chiều xách giỏ hái rau
Ngó lén mã mẹ ruột đau như dần

Chim bay về núi tối rồi
Sao không lo liệu còn ngồi chi đây ?

Chim chìa vôi bay ngang đám thuốc
Cá bãi trầu lội tuốt mương cau

Chim chuyền nhành ớt líu lo
Mảng sầu con bạn, ốm o gầy mòn

Chim còn mến cội mến cành
Anh đây cũng biết nghĩa sinh thành công lao

Chim quyên xuống đất ăn trùng
Anh hùng lỡ vận lên rừng đốt than

Chim quyên xuống suối tha mồi
Thấy em lao khổ, anh ngồi sao yên

Chim trời ai dễ đếm lông
Nuôi con ai dễ kể công tháng ngày

Chờ em biết đến bao giờ
Vạc kêu sườn núi, trăng mờ đầu non

Cho hay tiên lại tìm tiên
Phượng hoàng đâu dám sánh duyên đàn gà

Chơi hoa cho biết mùi hoa
Cầm cân cho biết cân già, cân non

Chơi trăng từ thuở trăng tròn
Chơi hoa từ thuở hoa còn trên cây

Chồng chê thì mặc chồng chê
Dưa khú nấu với cá trê càng bùi

Chồng cô, vợ cậu, chồng dì
Trong ba người ấy chết thì không tang

Cây xanh lá đỏ hoa vàng
Hạt đen rễ trắng đố chàng là chi
(Cây rau sam)

Ðánh chết, mà nết không chừa
Ðến mai ăn chợ, bánh dừa lại ăn

Ðàn bà goá như cá nấu canh
Ðã có bỏ hành, còn thêm tiêu ớt

Ðàn bà tốt tóc thì sang
Ðàn ông tốt tóc thì mang nặng đầu

Ðàn đâu mà gảy tai trâu
Ðạn đâu bắn sẻ, gươm đâu chém ruồi

Ðàn ông đi biển có đôi
Ðàn bà đi biển mồ côi một mình

Ðàn ông không râu vô nghì
Ðàn bà không vú lấy gì nuôi con

Ðêm khuya trăng dọi lầu son
Vào ra thương bạn, héo hon ruột vàng
Bển qua đây đàng đã xa đàng
Dầu tui có lâm nguy thất thế
Hỏi con bạn vàng nó cứu không?
Chiều rồi kẻ Bắc, người Ðông
Trách lòng người nghĩa, nói không thiệt lời

Ði đâu mà vội mà vàng
Mà vấp phải đá mà quàng phải dây
Thủng thỉnh như chúng anh đây
Thì đá đâu vấp, dây đâu mà quàng

Ðố anh con rít mấy chưn
Cầu Ô mấy nhịp, chợ Bưng mấy người
Mấy người bán áo con trai
Chợ trong bán chỉ, chợ ngoài bán kim

Gan teo mấy đoạn, ruột thắt mấy từng
Mình bảy buôi lỗ miệng đặng cầm chừng xa tui

Gái lấy trai đứng là gái dại
Trai lấy rồi trai lại bán rao
Gái đâu có thứ hỗn hào
Trai chưa làm rể, gái vào làm dâu

Già thì đặc bí bì bì
Con gái đương thì rỗng toác toàng toang
Ngoài xanh trong trắng như ngà
Ðàn ông cũng chuộng, đàn bà cũng yêu
(Ðố là gỉ - cau dầy)

Gió đưa cây cải về trời
Rau răm ở lại chịu đời đắng cay

Gió đưa gió đẩy bông trang
Bông búp về nàng, bông nở về anh

Gió đưa liễu yếu, mai quằn
Liễu yếu mặc liễu, mai quằn mặc mai

Gió đưa trăng thì trăng đưa gió
Con trăng lặn rồi gió biết đưa ai ?

Bình bồng ở giữa Giang Tân
Bên tình bên nghĩa, biết phân bên nào

Củi đậu nấu đậu ra dầu
Cưới em không đặng anh cạo đầu đi tu

Dõi dõi theo anh
Về nơi Châu thành
Coi nam thanh nữ tú
Ở chi đất này vượn hú chim kêu

Nguyệt lạc ô đề sương mãn thiên
Giang phong ngư hoả đối sầu miên
Giữa canh khuya nghe tiếng ai thỏ thẻ bên thuyền
Hỏi thăm quân tử vượt biên nơi nào ?

Làm người ai muốn cùi đui
Phải sao chịu vậy, không vui chẳng buồn

Má ơi đừng gả con xa
Chim kêu vượn hú biết nhà má đâu

Màn hoa lại trải chiếu hoa
Bát ngọc thì phải đũa ngà, mâm son

Mày thì cong tợ trăng non
Mặt thuôn trứng ngỗng ngó mòn lông nheo

Mạch trong nước chảy ra trong
Thế nào đi nữa, con dòng vẫn hơn

Mây xưa cũng bỏ non về
Em xưa cũng giã câu thề đó đây
Nhớ đành biết mấy tầm tay
Chim bay biển Bắc hoa gầy bãi Ðông

Mười năm lưu lạc giang hồ
Một ngày tu tỉnh, cơ đồ lại nên

Một lo đứng cửa trông ra
Hai lo đi lấy chồng xa nước người
Ba lo sợ chị em cười
Bốn lo đi ngược, về xuôi sao đành
Năm lo lúc tử, lúc sinh
Sáu lo con gái một mình đường xa
Bảy lo nhớ cửa nhớ nhà
Tám lo còn chút mẹ già ai nuôi
Chín lo em thiệt cả mười
Ðể em kiếm lối tìm nơi đi về

Ai ơi chớ nghĩ mình hèn
Nước kia dù đục lóng phèn cũng trong

Cười người chớ vội cười lâu
Cười người hôm trước hôm sau người cười

Ai ơi chớ vội cười nhau
Cây nào mà chẳng có sâu chạm cành

Ai ơi đã quyết thì hành
Ðã đốn thì vác cả cành lẫn cây

Ai ơi đã quyết thì hành
Ðã đan thì lận, tròn vành mới thôi
Bạn bè là nghĩa tương tri
Sao cho sau trước vẹn bề mới nên

Bạn nghèo thuở trước chớ quên
Vợ cùng kham khổ, chẳng nên phụ tình

Bàn tay còn có ngón dài, ngón vắn,
Con một nhà đứa trắng đứa đen,
Hễ ăn vóc học quen,
Dẫu họ chê mình vụng, tập rèn cũng phải hay

Bao giờ cá Lý hóa Long
Ðền ơn cha mẹ ẵm bồng ngày xưa

Bầu ơi thương lấy bí cùng
Tuy rằng khác giống, nhưng chung một giàn

Cách sông mới phải luỵ thuyền
Còn như đường liền ai phải luỵ ai

Cây xanh thời lá cũng xanh
Cha mẹ hiền lành để đức cho con
Mừng cây rồi lại mừng cành
Cây đức lắm chồi, người đức lắm con
Ba vuông sánh với bảy tròn
Ðời cha vinh hiển đời con sang giàu
Có làm thì mới có ăn
Khi không ai dễ đem phần tới cho

Chim khôn chưa bắt đã bay
Người khôn chưa nói dang tay đỡ lời

Chim khôn kêu tiếng rảnh rang
Người khôn nói tiếng dịu dàng dễ nghe

Chim khôn lót ổ, lựa chỗ nhiều cành
Gái khôn lựa chỗ trai lành gởi thân

Chim khôn tránh lưới, tránh dò
Người khôn tránh chốn hồ đồ, xa hoa

Chồng giận thì vợ bớt lời
Cơm sôi nhỏ lửa một đời không khê

Chồng giận thì vợ làm lành
Miệng cười chúm chím: Thưa anh giận gì
Thưa anh, anh giận em chi
Muốn lấy vợ bé em thì lấy cho

Cờ bạc là bác thằng bần
Cửa nhà bán hết, tra chân vào cùm

Con cá không ăn câu
Nghĩ rằng con cá dại
Xách câu về nhà
Nghĩ lại con cá khôn

Con quốc khắc khoải mùa hè
Làm thân con gái phải nghe lời chồng
Sách cho chữ rằng: phu xướng phụ tòng
Làm thân con gái lấy chồng xuất gia
Lấy em về thờ mẹ kính cha
Thờ cha kính mẹ ấy là người ngoan

Công cha như núi Thái Sơn
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra
Một lòng thờ mẹ kính cha
Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con

Công danh theo đuổi mà chi
Sao bằng chăm chỉ giữ nghề canh nông
Sớm khuya có vợ có chồng
Cày sâu, bừa kỹ mà mong được mùa

Cu kêu ba tiếng cu kêu
Kêu mau đến Tết, dựng nêu ăn chè

Cu kêu từng cặp trên cây
Tào khương nghĩa nặng, sao đành bỏ nhau

Cũ người thì lại mới ta
Người chê rách rưới, ta cho là gấm nhung

Cứ trong nghĩa lý luân thường
Làm người phải giữ kỹ cương mới mầu
Ðừng cậy khoẻ, chớ khoe giầu
Trời kia còn ở trên đầu, còn kinh

Phấn son tô điểm sơn hà
Làm cho rỡ mặt đàn bà nước Nam

Phượng hoàng ở chốn cheo leo
Sa cơ lỡ vận phải theo đàn gà
Bao giờ gió thuận mưa hòa
Thay lông đổi cánh lại ra phượng hoàng

Tiền trao cháo múc
Không tiền cháo trút trở ra
Tin nhau buôn bán cùng nhau
Thiệt hơn, hơn thiệt, trước sau như lời
Thay gì lừa đảo kiếm lời
Một nhà ăn uống, tội trời riêng mang
Theo chi những thói gian tham
Pha phôi thực giả tìm đường dối nhau
Của phi nghĩa có giàu đâu
Ở cho ngay thật giàu sau mới bền

Trời sinh ra đã làm người
Hay ăn, hay nói, hay cười, hay chơi
Khi ăn thì phải lựa nồi
Khi nói, thì phải lựa lời chớ sai
Cả vui chớ có vội cười
Nơi không lễ phép chớ chơi làm gì